ارگ باستاني نوشيجان از آثار منحصر منسوب به آغاز دوره تاريخي و اوايل دوره مادي است، که بر فراز تپه‌اي رفيع به بلنداي حدود 40متر در پهنه دشت گسترده شورکات و در نزديکي جاده مواصلاتي همدان به ملاير در 10 کيلومتري شمال ملاير واقع شده است.

تپه باستاني نوشيجان در سال 1346 به شماره 763 درفهرست آثار ملي کشور به ثبت رسيد. اين اثر درسالهاي 1967تا 1978 از سوي موسسه ايرانشناسي بريتانيا و توسط ديويد استروناخ طي دو فصل مورد کاوش‌هاي باستان شناسي قرار گرفت. دستاورد فعاليتهاي آن هيات، شناسائي سه دوره معماري باستاني متعلق به ماد، هخامنشي و اشکاني است که مهمترين واساسي‌ترين لايه باستاني متعلق به سکونت اقوام ماد در اين تپه در نيمه دوم قرن 8تا نيمه اول قرن 6قبل از ميلاد است.

آثار دو دوره ديگر در لايه‌هاي سطحي تر قرار داشته که پس از انجام مطالعات علمي برداشته شد.

آثار معماري مادي مکشوفه از نوشيجان عبارتند از، بناي قديمي جبهه غربي موسوم به اولين آتشکده و تالار ستوندار(آپادانا).

تالار ستون دار، محوطه‌اي است با 12پايه سنگي وستون‌هايي که از چوب بوده واز بين رفته‌اند، در اطراف اين سالن ساختمان‌هاي کوچکي به شکل اتاق وجود دارند که ساختمانهاي مسکوني محسوب مي‌شده است وتالار داراي پنجره‌هايي است که شبيه به پنجره‌هاي بزرگ سنگي در تخت جمشيد است وبا کشف بناي ستوندار در نوشيجان وگودين تپه اين نتيجه بدست آمده که کاخ آپادانا و صد ستون تخت جمشيد اقتباسي از معماري مصر و يونان نيست، بلکه همه چيز در ابتدا در ايران بوده است.

معبد مرکزي يا دومين آتشگاه

اين قسمت در مرکز مجموعه قراردارد وساير ابنيه در اطراف آن ساخته شده است ساختمان اين آتشکده 8ضلعي است وبا زاويه‌اي که در گوشه‌هايي از آن ساخته شده شکل بسيار جالبي را بوجود آورده است. در کوچکي از اتاق کوچک کنار آتشکده با پلکان به طبقه دوم راه داشته است. آتشدان اين معبد در گوشه ساختمان آتشکده قرار داشته که حدود يک متر از کف معبد ارتفاع دارد و در اطراف آن شياري تعبيه شده که از ريختن مواد باقي مانده ناشي از سوختن چوب به داخل معبد جلوگيري بعمل آيد.

اطاقها وانبارها

اين قسمت داراي چهار اتاق است، سقف اين اتاقها که همگي خراب شده‌اند تخم‌مرغي شکل بوده ودو سوراخ به منظور تهويه تعبيه شده است. اين اتاقها احتمالاً براي نگهداري غذا وآذوقه براي مدت طولاني مورد استفاده قرار مي‌گرفته است.

تونل

درآپادانا در وسط قسمت شرقي تالار با شيب 30درجه وعمق 18متر وبا 42پله که تا زير ساختمان‌ها تونلي حفر شده است که عملکرد آن به درستي معلوم نيست.

حصار و دژ

در خارج از قلعه حصار مرتفع وخشتي با ارتفاع 8متر وچينه‌هاي پهن وشگفت‌انگيز با سوراخ‌هاي تيرکش که براي سرکوبي دشمن وحفاظت قلعه بکار مي‌رفته است دورتادور قلعه ادامه دارد.

مطالعه ويژگي‌هاي خاص معماري اين مجموعه که در نوع خود معرف نخستين نمونه‌هاي ااگوهاي معماري کشور در فلات ايران است از جمله کاربرد طاق‌هاي هلالي وپوشش سقف بصورت گهواره‌اي ـ کاربرد مقرنس در تزئين بنا (طاقچه‌هاي کذب آتشکده دوم ) و نيز يکي از نمونه‌هاي نخستين تالارهاي ستوندار در تاريخ معماري ايران وهمچنين مطالعه اشياء مکشوفه از اين اثر باستاني مشتمل بر انواع ظروف سفالي ونيز مجموعه اشياء نقره‌اي اعم از حلقه‌ها و زيورآلات وقطعات متفاوت نقره‌اي که به ظن محققين معرف اشکال اوليه سکه است، راه گشاي دانشمندان در شناخت بيشتر از فرهنگ معماري وهنر اوايل دوران تاريخي بوده است.

اين مجموعه باستاني در کنار آثار مکشوفه از باباجان لرستان وحسنلوي آذر بايجان بعنوان پيش در آمد ومرجع مطالعات تمدن ايراني مطرح است.

به منظور حفاظت فيزيکي آثار معماري مکشوفه از نوشيجان که از خشت خام است، هيات کاوشگر پس از انجام عمليات پژوهش ميداني اقدام به احداث سوله‌اي برروي آن کرد که بخشهاي عمده‌اي از آثار معماري را تحت پوشش قرار داد.