بيان پيراني- قلعه تاريخي شاخ بزرگترين قلعه موجود در سطح استان ايلام بوده که در منطقه کوهستاني و گرمسيري بخش زرين آباد دهلران در ميان تپه‌ها و رودهاي شاخ و دره شور واقع شده که در يک نگاه کلي اين اثر در حد فاصل رودخانه بزرگ ميمه در جنوب و ارتفاعات تخت پيران در شمال آن قرار گرفته است.

باروي بزرگ،طويل و مستحکم آن اهميت اين بنا را دو چندان کرده که از ويژگي‌هاي منحصر اين بنا نسبت به ديگر قلعه‌ها در استان و حتي در سطح کشور است. اين اثر تاريخي که بر سر يکي از راه‌هاي فرعي باستاني منطقه پشتکوه به خوزستان ،پيشکوه و عراق قرار گرفته ،به لحاظ موقعيت قرارگيري،عظمت و استحکام باروي و کابري خاص آن( نظامي- مسکوني) و نزديکي به عراق پايتخت ساساني اهميت و جايگاه ويژه آن را در دوران حيات خود مي‌رساند.

بناي قلعه بر روي تپه ماهوري که محصور در دو رودخانه شاخ و دره شور در شرق و غرب بوده ساخته شده است.باروي قلعه به شکل طولي از شمال به جنوب کشيده شده که به جهت حرکت در پيچ وخم تپه داراي زوايايي مي‌باشد.صحن داخلي بنا در ضلع شمال عريض تر نسبت به بخش جنوبي است.

مصالح ساخت بنا را قلوه سنگ و ملاط گچ نيم کوب( دستي)تشکيل داده که بر اساس شواهد موجود باروي آن در زمان و طي چند مرحله ساخته شده است.طول محوطه قلعه به خط مستقيم از شمال به جنوب 674 مترو عرض آن بين 90ـ150و200متر متغير است.

مساحت کلي اين بناي تاريخي حدود 10 هکتاراست. در منتهي اليه بخش جنوبي (ازشمال به جنوب)با احداث يک ديوار به طول 90 متر و ضخامت100 سانيت متر بخش محدودي از ضلع جنوبي را منفک کرده که داراي درگاهي بطول 150 سانتي متر در بخش شمالي آن است. در اين بخش تنها آثار يک اتاقک به ابعاد 5×5 متر تخريب شده موجود است.

کاربري اين قسمت به درستي مشخص نيست، بر روي باروي بزرگ و طويل آن پشت بندهايي هلالي بزرگي تعبيه شده که جهت استحکام و تثبيت آن به کار رفته است.در شرق و غرب و جنوب وضعيت طبيعي منطقه به گونه‌اي است که ورودي قلعه در آن تعبيه نشده است،مطمئنا"ورودي قلعه در بخش شمالي بوده که به دليل تخريب شديد دراين ضلع به درستي مشخص نيست.

مهمترين ويژگي اين اثر چگونگي تامين آب آن بوده است.در بخش شمالي که رودهاي شاخ و دره شور از آن سرچشمه مي‌گيرند،با احداث کانالي( جوي سنتي) آب را به نزديکي قلعه آورده که به دليل عوارض طبيعي در بخشي تا باروي قلعه با احداث ديواري با مصالح سنگ وگچ( مصالح ساخت بنا) ضمن بلوکاژ، کانال آبي را تعبيه کرده که از شمال به طرف جنوب در حرکت بوده که با گردش 90 درجه در نزديکي بارو وارد قلعه مي شود.که با اين روش آب مصرفي را تامين مي‌کرده‌اند.

باتوجه به بزرگي قلعه و تراکم اماکن مسکوني در آن مي‌توان اين قلعه را از نظر جمعيتي، بالا دانست. احداث جاده روستايي در دهه‌هاي قبل بخشي از باروي شمالي آن را تخريب کرده است. با عنايت شيوه معماري و چگونگي ساخت آن، مواد فرهنگي به دست آمده در سطح بنا و مقايسه آن با بناهاي همگون مطالعه شده‌اي چون تخت سليمان آذربايجان، قلعه دختر فارس و...بناي تاريخي شاخ مربوط به دوران ساساني بوده با اين تفاوت که اين بنا از نظر وسعت عظيم‌تر است